2017/09/09

HERRIKO KARTZELA eta PRESOAK

Dokumentuen urritasunagatik ez dakigu zer izan zen lehenengo: 1661erako herrian kartzela edo ziega bat zegoela pentsatzea, edo herriko abadea izan zen hiltzailea atxilotu eta herrian kartzela faltagatik bera egiteko erabakia hartzea. Gure ustez bigarrena izan zen; alegia, abadea hiltzea izan zela pizgarria ondoren herrian kartzela egiteko.

Halaxe izan zelakoan gaude. Detonantea "Francisco abad Garicaça"ren heriotza. Hiltzailea, berriz, Miguel Perez de Amilleta izan zen. Herriak ez zeukan toki bat bere preso izateko eta bere bila zetorren "alcayde carcelero" delakoak ere ez zuen bere gain hartu ustezko hiltzaileak ihes-edo egingo balu, esan bezala herrian bera herritik kanpo eraman arte non sartzerik ez zelako.

Egoera zein zen ikusita, eta aldi berean egoera honi heonbeste erantzuteko ez, baina ondorengo urteetan zetozkionari erantzuteko, kartzela bai izateko etxeren bat erostea-edo erabaki zen. Hala ere, ondoren ikusiko dugun bezala, etxe horretan "sala del ayuntamiento, carcel meson, peso y taberna" izateko erabaki zen. Esan une hartan, herriko batzarrak plazan zegoen Madalena ospitaleko aretoan egiten zirela.

Hala da. 1661eko urtarrilaren 14ko udal batzarrean dakigu beharrezkoa dela herrian kartzela bat eraikitzea eta bide batez hainbat udal batzarretako gaia izango zena. Gai honi forma ematen joateko, Juan de Zabalari eman zitzaion boterea, zertarako eta "para ynformarse de carçel segura ... para los pressos". Eta hala,  Francisco Garçia de Lascurayn herritarra Arrasatera joan zen arestian aipatu dugun Juan de Zabalaren informazio txostena jasotzera. Txostena udalbatzarrean zeudenen artean eztabaida sortu zuen, baita iritzi kontrajarriak ere, baina jarrerak jarrera, alkatea zen Andres Perez de Arangurenek emandako iritzia gailendu zen, izan ere udalbatzarrean zeudenen 32 boto jaso zituen; alegia "... requiere a la dicha villa se de dicha carcel segura y en el ynterim agan goardia a los pressos los veçinos de la dicha villa por sus turnos y ademas dello dicha villa dentro de veinte y quatro dias le de duçientos reales de plata para asesorias y ocupaciones...".

Bide batez, udalbatzar berean, jakinarazi zen herrian zegoen Gaspar Saez de Oxirondoren etxea salgai zegoela, eta aukera ona izan zitekeela etxea erosi eta bertan herriko batzarrak egiteko aretoa, kartzela eta ostatua izateko, pisua kokatzeko eta taberna ere egoteko. Gehiengoa ados agertu zen proposamen horrekin, eta etxea ordaintzeko herriko mendi sailen bat saltzea ere proposatu zen (183v-187v).

Baina aipatu dugun bezala, gai honen pizgarria herrian izandako heriotza edo erailketa bat izan zen. Ustez, Miguel Perez de Amilletak herriko abadea zen Francisco de Garicaça hil zuelako. Ustezko hiltzailea bere bila zetorren "alcayde carcelero"-ari eman behar zitzaionez, honek toki seguru batean presoa egoteko agindu zuen, izan ere herrian kartzela bat ez egoteak presoak ihes egiteko arriskua zekarrelako. Baita "otros que adelante estubiesen en dicha carcel"

Bazegoen beste arazo bat ere. Alegia, presoak sortzen zituen gastuak herriak ala "alcayde-carcelero"-ak ordaindu behar ote zituen. Kontua da herrian bazeuzkala idatzita ordenantza batzuk, non adierazten zen "manda que los señores alcalde tenga obligacion de pedir y conpeler al tal alcayde y carçelero a que de fianças carceleras y para la cobrança de los maravedis que se le cometiere por la dicha villa". 

Baina esan bezala, "alcayde"-ak ezin zuen eman fiantzarik, herriko kartzelatik presoak ihes egiteko arrisku handia zegoelako. 
zeraingo kartzelak bilaketarekin bat datozen irudiak
 GARAI HARTAKO KARTZELA BAT NOLA IZAN ZITEKEEN. ZERAINGO KARTZELA, XVIII. MENDEAREN HASIERAKOA

Egoera zein zen ikusita, beraz, esan dugun Gasparren etxea erostea erabaki zen, izan ere "se a de rematar en quarta y ultima almoneda segun el dicho señor alcalde a prevenido oy por las yglesias de esta villa, y se le de por tal carcel".
















 GARAI HARTAKO BESTE KARTZELA BAT NOLA IZAN ZITEKEEN.  

Baina kartzela batek beste osagarri batzuk behar ditu, eta behin etxea erosita, herriak ba omen zeuzkan "ademas de çepo y quatro pares de grillos". Dena dela, "si el señor alcalde sintiere aya mas neçesidad de mas prisiones las aga luego a costa de esta dicha villa, sin dilazion alguna". Beraz, aipatutakotik beste gehiago nahi izanez gero, alkateak ahalmen osoa zeukan erosketa egiteko. Erabaki guzti hauek, baina, ez ziren udal ordezkari guztien aldekoak izan. Adibidez, Juan de Arangurenek esan zuen ez zuela uste Gasparren etxea egokiena zenik bertan kartzela izateko. Beraz, ez zegoela ados bere etxea erosteko asmoarekin. (189v-1991r) .

Aipatu dugun "alcayde-carçelero"-ak ere adierazi zuen etxea erostea gauza bat zela, baina ondoren kartzela bat eraikitzeko aintzat hartzeko berezko osagarriak: ateak, leihoak, bisagrak, sarrailak ... Dena dela, ez zegoen arazorik, herriko alkatea baimenduta omen zegoelako nahi beste gastu egiteko: "que a quenta de dicha villa se conpre dicha cassa y se le de al dicho señor alcalde; se le den  el çepo que esta en esta carcel, y tanbien grillos, se agan las demas prisiones que se requieran y sean neçesarias a costa de la villa y se le entreguen".

Testu honetan adierazten den bezala, "se le den el çepo que esta en esta carçel", nolabaiteko kartzela bat-edo bazegoela herrian pentsaraztera eramaten gaitu. Dena den, aipatutakoak irakurrita ez omen zen egokiena.

1661eko apirilaren 3an herriko udalak erositako etxea berrian obrak egiteko aurrekontua eskatzea erabaki zuen udalbatzarrak. 340 zilarrezko dukat ordaindu omen ziren etxea eta bere inguruak erosteko. (204r)

Eta hala, 1664ko urtarrilaren 17an "en las cassas del concejo" egindako "inbentario de los vienes, papeles y de mas cossas que dicha villa tiene" hala azaltzen da udaletxean bertan, kartzelaren deskripzioa: "cassa del concejo ... ytten el aposento de avajo con su puerta, cerraja y llave y en ella dos bentanas con sus bisagras y demas fierros neçessarios y guardas fallengas; un çepo de madera con su çerraja, candado y llave; y tres pares de grillos quebrados y desgoarneçidas" (36r).

1665ean, herriko kartzela zela eta, bertan zigortutako gizon eta baita emakume desberdinak ere sartzen zituztela azaltzen da, adibidez, Françisca de Garay. Arrazoia? "La muger que esta pressa ... sobre la esposiçion de la criatura". Alegia, izandako umea alde batera lagatzearren zigortuta, eta, beraz, "se castigue segun el delicto cometido sobre dicha esposiçion a costa de la dicha villa, por el alcalde", (60v-61r) une hartan Pedro de Garicaça zen alkatea .

Abandonatutako umeen gaia oso orokorra eta ohikoa izan zen garai hartan, Antzuolan ere normala izatera iritsi zen han eta heen lagatako umeak jasotzea,eta, hala, urtebete beranduago, 1666ko maiatzean, herritar bat, Gabriel dute preso herriko kartzelan:

“El señor alcalde propuso y dixo que el domingo proximo passado, nuebe del corriente, en el çiminterio de la hermita de San Bartolome … se encontro una criatura muchacha esposita sin que tubiesse consigo de que fuese bautiçada, con lo qual lo primero ablo a dos mugeres de la cassa de Eztala que tienen anbas sus criaturas, para que por caridad yçiesen buena obra y tuibiesen dicha criatura por unos pocos dias, durante el tienpo que el dicho señor alcalde … buscara de una nodriça que la criasse, y ellas ofreçieron con gusto … y luego les entrego dicho criatura; y lo mismo le ablo al cura … para que se bautiçare … como en efecto se bautiço y se esta en dicha cassa Eztala. Y luego … han echo diligençias de la tal nodriça, y aunque se halla una persona … se le falta cama. Y ademas de ella, por rumor que a avido, que en la cassa de Yriarte de susso de esta villa, una moça alabessa que serbio en ella por criada, salio preñada segun se dibulgo por publico de Gabriel de Gabirondo, cuñado del ynquilino de dicha cassa. Se prendio al dicho Gabriel y le tiene todabia presso en la carçel. No hostante que el niega haber tenido con dicha criada alabesa trato ni amistad alguna, ni ser suya de el dicha criatura" (85v-87r). 

Ondoren frogatu ze ez zela bere umea. 

Edo 1667ko otsailean kartzelan zegoen "el ladron presso que esta en la carcel traido por unos veçinos de Gaviria". Ez dakigu gehiago, bakarrik alkateak egin zuen gestioa: "se informa a un abogado y se aga su pareçer a costa de la villa" (103v).

1669ko abenduaren 16an, berriz, beste mota bateko "apopiloak" dauzkagu kartzelan; alegia, arlote edo eskaleak: 

“El dia 11 del corriente (abenduan), estando su merçed (alcalde) en la dicha obra nueba que se traia en el hospital de esta dicha villa, por mandado de su merçed, acudieron dos mançebos bascongados y que aviendolos visto de que andavan con grande prevençion dellos y demas cossas, salio su merçed … del dicho hospital aver en que se parava la sobre dicha prevençion. Y que de alli un rato bino otro asi bien al dicho hospital echando maldiçiones que ninguno queria dar limosna; y asi bien in contenenti otros dos. Y el uno dellos sin sonbrero y ansi bien otros dos: y el uno dellos con sombrero blanco que en todo eran siete, y de mala sospecha. Y luego que acudieron al dicho hospital y albergaron en el juntos su merçed el dicho alcalde les pregunto a todos de donde ern, que traian y a donde iban, y otras cossas tocantes al descargo de su mala sospecha. Y como ellos no dieron raçon ni motivo alguno de su buena bida y costumbres les mando que fuessen pressos, como en efecto fueron. Y aviendole andado a Juan de Aguirre, su jurado, los registrasse, les allo tres puñales, y ademas dellos dos pistolas cargadas con balas rassas, y una della lebantada en el gatillo. Y que en la conformidad que esta muy noble y muy leal provinçia de Guipuzcoa tiene decretado, ordenado y mando en sus Juntas Jenerales de que todos los bagamundos sean pressos y puestos a buena custodia y guarda y remitidos a la Diputaçion para que se dispinga dellos por la dicha Diputaçion, los tiene su merçed del dicho señor alcalde a dichos siete mançebos en la carcel publica desta villa. Y que da quenta a dicha villa y sus veçinos para que deliveren en la mejor forma que puede en pro y hutil desta dicha villa; y con feudo largo se acordo que en uno con el dicho alcalde y los de su regimiento sean nonbrados para todas las diligençias neçessarias que se neçesitan haçer en castigo de los siete conpañeros. Es a saver: en Galarça auzo a Domingo de Unanue y Andres Perez de Goitia; y en el valle de Uçarraga a don Juan de Elussa y Juan Perez de Çavala; en Liçarraga a Ignaçio de Lascurain y Juan Perez de Goenaga; en Yrimo eguia, Miguel Rodriguez de Arrelus y Juan Perez de Eguzquiça, menor en dias; y en Basa alde a Miguel Perez de Amileta y Bartolome de Madariaga Ariçaga; y en la calle a Andres de Aranguren y Françisco Perez de Madariaga. A los quales y cada uno dellos in solidum, dio la dicha villa poder y facultad cunplidamente para que puedan açer y agan todas las sobredichas diligençias de castigar a los dichos siete pressos por la culpa que contra ellos ha havido, ay y hubiere adelante y sin limitaçion alguna …” (140v-141v). 

Handik lau egunetara, abenduaren 20an, erantzuna: 

“El dicho señor alcalde (Andres de Aranguren) propusso y dijo que atento que la çiudad de Vitoria ha remitido personas con carta requisitoria para que se entreguen a ella los bagamundos que las tiene pressos y a buena custodia y guarda, delivere la villa si los gastos echos con ellos y demas conpañeros an de ser por quenta de dicha çiudad o de la desta villa… Se acordo que todos los gastos echos con ellos asta la dicha entrega, el dicho señor alcalde les ponga pormenor y sean por quenta desta dicha villa, y se le tomen por bien echos y gastados en la quenta que diere” (142v). 

Beraz, herriko kartzelak berezo dezente izaten zituen.

Informazio iturriak

  • Antzuolako Artxibo Historikoa: Akta eta akordioen lehen liburua (1642-1661): 1661/01/14 akta (183v-187v); 1661/02/06 akta (189v-1991r); 1661/04/03 (204r).
  •  Antzuolako Artxibo Historikoa: Akta eta akordioen bigarren liburua (1661-1674): 1665/06/28 (60v-61r); 1667/02/06 (103v); 1666/05/12 (85v-87r); 1669/12/16 (140v-141v); 1669/12/20 (142v).




2017/09/02

GARAI BATEKO DANBOLINDARIAK ETA DANBOR-JOLEAK ANTZUOLAN



H-002487Danbolina
Sinonimoak direlakoan bagaude ere, zaila egin zaigu desberdintzea sarri danbolidariak eta danborrak. Bi musika tresna desberdinak dira danbolindariek eta danborrariek jotzen dituztenak, nahiz eta euren arteko desberdintasunak handiak ez izan. Lehenek,  diametroz estuagoa eta luzeagoa den danborrak jotzen badituzte ere, bigarrenek, aldiz, zabalagoa eta motzagoak jotzen dituzte. 

atabala bilaketarekin bat datozen irudiakAtabala
Esan beharra dago ere, danborrari ere atabala esaten zaiola gure inguruan. Aldi berean lehengoek txirula, txistu edo antzekoarekin erabiltzen zuten/duten bezala, erritmoa markatzeko, bigarrenek danborra edo atabala bakarrik, txistu  tresna barik jotzen zutela/dutela.


 ZINTA DANTZA ETA TXISTULARIAK eta DANBORRARI: EZKERRALDETIK, SANTI SOLAGAIZTOA, PEDRO TELLERIA ETA KANDELARIO ELORTZA. 
1920. URTEA

Oso musika tresna erabilgarriak dira bata zein bestea, mundu osoan barreiatuta, eta, nola ez, baita Euskal Herrian ere. Gu geuk sarri ikusi eta entzuten ditugun tresnak dira, jaietan eta beste hainbat ekitalditan, normalean txistuz lagunduta.


1920-22 URTEKO ARGAZKIA
EZKERRETIK SANTI SOLAGAIZTOA ETA PEDRO TELLERIA TXISTULARIAK. ESKUMAN PEDRO IGARTZA DANBOR-JOLEA

Hasteko badugu 1801eko danbolindariaz aipamena.Wilhem von Humboldt hizkuntzalari, poeta, literatur kritiko eta politikoa, Euskal Herrira 1799.ean etorri zen lehen aldiz. Bi urte beranduago bidaia horrek sortutako jakin mina gure herria zeharkatuz asebete zuen, hizkuntzari, kulturari, paisaiei, ohiturei eta instituzioei buruzko oharrak jasotzen zituen bitartean. Lan horren emaitza hizkuntza ugarietara itzuliko zen Euskaldunak izenburuko liburuan argitaratu zuen, 1801ean. Bertan hauxe zioen danbolindarien inguruan, Antzuolan ere koka daitekeena:


“Por la tarde después de los oficios divinos va el tamboril a la plaza y toca mientras haya alguien. Entonces se ven agarrar y danzar muchachas y niños, nodrizas o madres danzar con sus niños en brazos. El tamborilero está pagado por el Municipio. Después de cada baile recibe de los bailarines todavía algo, pero es sumamente poco. Tiene un pequeño tambor, sin sonajas colgando, y en la boca una pequeña flauta con solo tras agujeros. Maneja a la vez la flauta con la mano izquierda (se toca recta colgando hacia abajo de la boca) y golpea con la derecha con un palillo el tambor. A pesar de esta sencillez sin embargo, la música es agradable, y tan variada como se quiera”.

Beraz, Antzuolan ere historia luzekoak dira musika tresna biak eta baita euren erabiltzaileak ere. Gaur ere ez dago jaialdirik txistu, danbolindari eta danbor-jole gabe.


Aipatu behar da, hala ere, garai bateko liburuetan ez dela bereizten danbolindari eta danbor-joleen artean, eta, beraz, ez dakigu besteak beste bere zereginean txistua zeinek erabiltzen zuten.

Azpimarratu  beharko litzateke ere kanpotarrak zirela tresna hauek jotzen zituztenak eta beste askotan, berriz, herriko jaietarako batez ere, kanpotik ekartzen zirela danbolindariak “jaiak alaitzeko”.

Hala, gure ibilbidea, 1664ean hasten da. Orduan, udalak egindako inbentarioan "un tanbor con sus palos y cuerdas y demas aparejo neçessario" azaltzen delako. Ez dakigu gehiago. Dena dela ohikoa zen udaletan tresna hau, udal agiri asko jakinarazteko herritarrei danbor bidez egiten zelako  (Liburua, 2 , 1661-1674, 37r.). 

1676an dugu herriko danbor-joleari buruz lehendabiziko albistea, izan ere dakigu Juan de Villarrek jarraitu nahi zuela danbor jolea izaten. Udalak baiezkoa eman zion eta jotzeko agindua San Juan, Korpus, San Bartolome eta Errukizko Amaren egunetan (herriko jaietan). Guztira 200 erreal jasoko zituen lan hori egitearren. Hala ere, herritarrek ere eskatu zioten baita San Juanen heriotzan (abuztuan) nahiz zezen korridan ere jotzea, esandako diruaren truke eta hiru urterako epearekin (Liburua, 3, 1674-1736, 10r).


1931. URTEA. SANTI SOLAGAIZTOA ETA PEDRO TELLERIA TXISTULARIAK. ESKUMAN PEDRO IGARTZA DANBOR-JOLEA.

1703an, berriz, 200 erreal eman zitzaion herriko alkateari herrian ospatzen ziren jaietarako: San Juan, Alardea, San Bartolome eta Errukizko jaietarako. Aldi berean baita danbor jole, pifano (xirulari) eta gainontzekorako ere jendea kontratatzeko ahalmena (Liburua, 3, 1674-1736, 263v.). 

Hamar urte beranduago (1713ko uztailaren 23an) danbolindarien ordainketarako ere herriko gazteekin bat egitea eskatzen da, denen artean kudeatzeko gastua, eta San Bartolome, Errukizko Ama eta San Juan egunerako etor zitezela eskatzen da.

1740ean, egoera berezi baten aurkitu zen herria. Herri osoan ez omen zegoen danborrik (tresna) herrian ospatzen ziren ekintzetarako. Beraz, danborra erostea erabaki zen, eta berori ondo gorde zedila eskatu zen (Liburua 4, 1736-1763, 50 v). 

Izan ere danborra beharrezkoa tresna ere bazen beste ekintza batzuetarako, besteak beste herriko udaletxean hartutako erabaki batzuk kalez-kale pregoilariak herritarrei jakinarazteko.


1930. URTEA. FELIPE ELORTZA (TXISTUA), JOSE LETE, JOSE IGARTZA /DANBOR-JOLEA), BENITO LAMARIANO (ALBOKA) ETA KASIMIRO ARIZTI.

1758an, berriz, Inazio Aierbe zen danbor jolea, eta dirudienez “pobre en vestuario” omen zegoen garai hartan, tartean jasotzen zuen soldata urriagatik eta baita bere emaztea ere gaizorik zegoelako. Beraz, zera eskatu zuen Udalak: egin ziezaiotela 150 erreal balio zukeen “un vestido de paño de tarazon” . Eta, halaxe,  San Bartolome egunerako egitea “una prolenciana de paño de tarazona”. Aldi berean, baina, zera erabaki zuen Udalak: “se hagan los danzantes segun en la forma que se han hecho los años pasados por Corpus, … y fiestas de San Bartolome”.  Beraz, dantzariek ere parte hartu zituzten garai hartako jaialdietan (Liburua 4, 1736-1763,328 r). 

1763an, azpeitiarra zen Juan de Ibargurenek bidali zuen ohar bat esanez herrian ospatzen ziren San Bartolome jaietarako bere semea ere aintzat hartzea, oso danbor jole ona zelako. Hala onartu zen.(Liburua 5, 1762-1793, 21v.). 

Urte batzuetara (1776) badakigu Lorenzo de Lesaca herriko danbor jolea izaten jarraitzea erabaki zuen Udalak. (Liburua 5, 1762-1793, 177r.). 

Bi urte geroago (1778ko urtarrilaren 7an) Jose de Barrenak, herritarrak, herrian danbor jole bezala parte hartzen zuen, danbor joleari laguntzen, jai egun guztietan. Badakigu, gainera, 1782an bere zereginarekin jarraitzen zuela Jose de Barrenak, baina gutxi irabazten zuenez, hala berak aitortuta behintzat, herriko udalak hainbat erreal gehiago ordaintzea erabaki zuen (Liburua 5, 1762-1793, 203v. eta 132v.).


1954. URTEA. NATIONAL GEOGRAPHIC MAGAZINErako. 

Hamar urte beranduago (1788) 40 dukat zeuden aurreikusita danbor joleari eskaintzeko, eta zumarragarra zen Francisco de Alberdi prest zegoen plaza hori hartzeko. Alkateak orduan, pista interesgarri bat izan ere ematen digu, izan ere berezitu egiten ditu danbor-joleak eta danbolindariak: “en el caso de tambor y tamboriteros”. (Liburua 5, 1762-1793, 175r). Esan, 1791ean Francisco bera zela “tamboritero de esta villa”. Hala soldata igoera eskatu zuen. (Liburua 5, 1762-1793,zg). 

Urrats handi bat emango dugu eta 1841ean jarriko gara, alegia, lehen karlistada bukatu berrian. Izan ere, Eulogio Elcoro-Ariztizabal eta Francisco de Mujicak, “juglares de esta villa”, gerra zibila aurretik kobratzen zutena eskatu zuten: 20 dukat (`de vellón´) bakoitzak. Udalak erabakitzen zuen 160 erreal guztira bakoitzari eskaintzea .(Liburua 6A, 1793-1841, zg).


National Geographic, 1954. Ezkerretik Enrike Jauregi, Gerbasio Legorburu eta Luis Azkarate.

Dena dela, izan zen beste eskaera bitxi bat garai hartan, Pascual de Anzolak egindakoak, izan ere “la juventud de Anzuola le ha instado a pedir la plaza de tamboritero”. Udalak erantzuten zion zegoeneko Eulogio Elcoro-Ariztizabalek zuela plaza hori (Liburua 6A, 1793-1841, zg). Eulogiok, gainera, 1844ean, adierazten du bere bi semeak ari zirela lana egiten “como musicos juglares” herrian, baina soldata urriarekin. Eskatzen du soldata igoera bat, eta Udalak kobratzen zituzten 320 errealez gain 60 erreal gehiago ordaintzea erabaki zuen. (Liburua 6b, 1820-1874, z/g). 

Handik bi urtera, Pablo de Celayak diosku Manuel de Elcoro Ariztizabalarekin batera ari zela “musico juglar” bezala lan egiten, eta gustura jarraituko zuela, baina horretarako soldatatxoa behar zuela. Udalak 140 erreal urtero ematea erabaki zuen San Bartolome, Errukizko ama eta ondorengo eguna berak alaituz. (Liburua 6b, 1820-1874, z/g). 

1851en Fermin de Elcorok bere zeregina utzi zuenez, izan ere Santanderrera zihoan lanera, bi eskaera egon ziren bera ordezkatzeko: Jose Iñurrigarro eta Vicente de Arreserenak. Eta erabaki garbirik ez zuenez Udalak, lau hilabeterako frogan jarri zituen, eta horren arabera aukeratuko zutela. Hala ere Ferminek berriro eskatu zuen plaza. Izan ere, Santanderra joan omen zen lanera, baina bertako lantokiak sua hartu eta bueltatu beharra izan zuen. Esan Udalak ez zuela onartu bere eskaera.  Baina Ferminek zortea izan zuen. Vicente Arresek ez omen zeukan bere lanerako jarrera onik eta, orduan, Udalak erabaki zuen Fermini postua eskaintzea urte berean (Liburua 6b, 1820-1874, z/g). 

1851eko abuztuan ere herriko jaietarako ohiturak jarraitzen zuen kanpotik danbolindariak ekartzeko. Horren aurrean, nahiz eta ohitura izan kanpotik beste norbait ekartzeko, Manuel de Elcorok esan zuen horretarako bere burua eskaintzen zuela. Udalak baietza eman zion proposamen horri, baina: “y que procurara tener contento a la gente en las dichas funciones”. (Liburua 6b, 1820-1874, z/g). 

Esan bezala, herrian bertan gustukorik ez-edo, kanpotik norbait ekartzeko ohitura zegoen herriko jaiak alaitzeko; adibidez Bergaratik. Hala, 1859an, Errukizko Amaren jaietarako Bergarako danbor jolea ekartzea erabaki zen, bi egunetarako. Proposamen hau 1864ean ere errepikatuko zen: “se traigan como costumbre los tamborileros de Vergara por espacio de dos dias” (Liburua 6b, 1820-1874, z/g).


ALARDEA 60. HAMARKADAN. EZKERRETIK, SANTI SOLAGAIZTOA, ELOI IGARTZA (SEMEA) ETA PEDRO IGARTZA (AITA)

1861ean, Leandro de Arrese zen danbor jole plaza zuena Antzuolan, baina berriro eskatu zuen berarentzat plaza Fermin de Ariztizabalek. Aitzakia, berau: “tambor que fue de esta villa”. Lortu zuen nolabait bere nahia, 1868an bere zereginetan jarraitzen zuen Leandrok, baina Juan Martin de Alberdirekin batera. (Liburua 6b, 1820-1874, z/g). 

1878an, Manuel de Irizarrek eskatu zuen bere semea zen Rokerentzat “plaza de tamborilero y tambor”. Une hartan musika hau ikasten zebilena. Erabaki zen berari ematea plaza, 1100 errealen truke.

XX. mendearen hasieran, 1919ko ekainaren 29an zehazkiago, ohitura zuten bezala, danbor joleek San Juan, Santa Ageda, San Martzial eta San Blas erromerietara joateko ohitura zuten, eta bertako maiordomoek bazkaltzen ematen zietela badakigu. Hala ere, denen gustukoa ez-edo, “y para evitar más discusiones”, zera erabaki zuen Udalak: goizean edo arratsaldean joan zitezkeela, auzoetako maiordomoek eskaeren arabera. Egun guztirako bazen 15 pezeta ordaindu beharko zuten; arratsaldez joanez gero, berriz, 5 pezeta, eta “ los tamborileros comerán por su cuenta”. (Liburua 11, 1916-1924, folio 198) . Honen aurrean, auzoetako maiordomoek protestatu zuten erabakiaz. (Liburua 11, 1916-1924, folio: 208). 

Aipatutako mendearen hasieran (1905ean), herriko ordenantza berriak kaleratu zirenean, bere bigarren atalean, “Bailes” izeneko 30 eta 31. Artikuluetan aipatzen da herriko danbolindarien zereginak:

  • “Art. 30. Los Tamborileros, a las primeras campanas que anuncian la administración del Santo Viático o la Extremaución y la agonía y muerte, cesarán de tocar por un breve intérvalo y definitivamente al Ángelus, excepto en los días 23 de junio y 24, 25 y 16 de agosto y en otros, que circunstancias especiales exijan, en que se sujetarán a las órdenes que de antemano les dicte el Sr. Alcade o concejal que haga sus veces”. 
  • “Art. 31. Tampoco podrán los tamborileros tocar fuera de los días que tienen obligación y de lugar o sitio destinado para ello sin obtener el correspondiente permiso de la autoridad local”.

XX. mendearen ondorengo urteetan izandako zereginen inguruan, gerra ostean, danbolindariek eta danbor-joleek igandero, Garizuma izan ezik, dantzaldiak jotzen zituzten herriko plazan, bostetan hasi eta zazpiak eta erdira arte, nahiz eta udan eta neguan ordutegi aldaketatxo batzuk izan. Fandangoak, arin-arinak, biribilketak eta kalejirak jotzen zituzten.

Beste eginkizun bat, gaur ere egiten dena, kalejira izaten zen. Domeka goizetan, zortzietako mezaren ondoren egiten zena, maiatzako Santa Cruz-ak hasi (maiatzak 3) eta iraileko Santa Cruzeraino (irailak 14).

Egun handietan, udalbatzarra elizara joateko ere, alkate soinuaren bitartez laguntzen zuten. Joan eta etorria. Bide batez auzoetako jaietan ere parte hartzen zuten. Auzoetako bazkalostean, berriz, baserriz-baserri alborada esaten zitzaiona jotzen zuten baserrietako ate aurrean. Baita kaleko auzo batzuetan ere. Oso gustukoak omen zituzten txistulariek alboradak, nahiko kafe, pattar eta zigarro-puru (eskupeko batzuekin) egoten zelako.



1997-12-24. 
HERRIKO TXISTULARIAK GABON GAUEKO KANTALDIAN

Iturriak:

2017/08/26

OHOREA edo ONDRA GALTZEA

IRAETA BASERRIA


Esku artean dugun dokumentuarekin topo egitea ez da erraza, kontuan badugu bertan irakurriko duguna ez dela dokumentu publikoa baizik eta pribatua. Halakoekin topo egiteko, beraz, familia artxiboetara jo beharra dago sarri. Hemen duguna duela gutxi errekuperatu dugun Iraeta senidearen artxiboko dokumentuetako bat da.

Bertan dugun gaiak garai hartako soziologia ondo azpimarratzen du, aintzat izanda gainera gai delikatu batez hitz egiten digula dokumentuak: ezkontza aurreko harremanez eta birjinatasunaren galeraz.

Duela gutxi arte gainera gizarteak (eta batez ere elizak) zigortu egin duen "ohitura", eta zer esan XVIII. mendearen hasieran!

Hona hemen, XX. mendearen hasierako lekukotza baten bitartez, gizon eta emakumeen arteko harremanena zertan zen:



"Bikotearen harremana hasten zenean, ordua jarrita elkartzen ginen toki batean. Sarritan etxe aurrean ere gelditzen ginen. Domeketan edo jaiegunetan elkartzen ginen, arratsaldeko 5ak inguruan. Astegunean ez, inoiz ez.

Elkartu ondoren bikotea bakarrik ibiltzen ginen. Isidoranekora joaten ginen kafesne bat hartzera. Eta han, goian zegoen komedore bezalakoan, kontuak esaten egoten ginen; besterik ezin zen egin eta! Ezin ginen eskua hartuta ere ibili, gaizki ikusita zegoen. Hori ere bekatua zen. Makina bat neska joango zen ezkontzara bere gizonari musu bat ere emateke!

Zerbait lasai egin nahi izanez gero, hori bakarrik, ilunpean, Etxezuritik behera, Burubiko aldera joz egiten zen. Baina hori ere gaizki ikusita zegoen. Gora jo nahi izanez gero, berriz, behin Kalegoitik gora ere debekatuta zegoen, hor bukatzen zelako herria... eta baita argia ere!

Domeka arratsaldeetan, hala ere, behin bikotea osatuta, Deskarga aldera ere joaten ginen paseatzera. Jende asko joaten zen, ez zegoen trafikorik orain bezala. Dena dela, zintzo ibili behar izaten zen. Lehen, “zerua edo infernua” besterik ez zegoen. Beraz, kontuz ibili beharra egoten zen".


Eta nola ezkondu? Adostasunarekin, ezkongai bien oniritziarekin, gurasoek hartutako erabakiekin ...?

  • Egoera konpondu beharrean egoten zelako (Konpontzeko Ezkontzak izaten ziren). Ezkon aurreko haurdunaldiak edota seme-alaba naturalak izanda, eta gurasoen mehatxupean, egiten ziren ezkontzak ziren.
  • Interesa (“Conveniencia”) zegoelako. Posizio sozial nahiz ekonomiko baten eraginagatik, eta herrietan batez ere oso ezaguna maiorazkoaren eraginarengatik. Bertan gurasoen papera oso garrantzitsua izaten zen. 
  • Maitasuna zegoelako. Bikote baten maitasunak emandako legitimitatean oinarrituta, gizon eta emakume batek ezkontzea erabakitzen dute. Gurasoek ahal den neurrian aholkatzen dute, nahiz eta seme-alabaren aukera onartu.
Hiruretan sumatzen den bezala, etxeko gurasoen papera (edo euren faltan anai nagusiarena) garrantzitsua eta zenbait kasutan erabakigarria ere izaten zen. 

Orain aztertuko dugun dokumentuak hainbat protagonista baditu ere, hiru dira agian azpimarratu beharrekoak: 1) Dokumentu hau egiteko eskaera egin zuena, Pedro Ignacio de Iraeta; 2) Pedro Ignacioren arreba, Manuela Josepha de Yraeta, eta (3) bere ustezko bikotea: Manuel de Venitua Iturbe.


IRAETA ARTXIBOA

Testuan antzemango dugun bezala, Antzuolako familia onenetako seme alabak ziren biak: Manuela 1683ko maiatzaren 12an bataiatu zuten bere gurasoek, Pedro Perez de Yraeta Aranguren eta Mariana Perez de Madariaga Goytiak.  Beraz, Yraeta eta Madariaga baserriak bat eginda[1]. Manuel de Venitua Iturbe, berriz, zertxobait zaharragoa zena, 1683ko martxoaren 26an jaio zen, bere gurasoak Juan Bautista Venitua Lizarriturri eta Maria Yturbe Otamendi ziren. Beraz, herriko bi baserri garrantzitsu elkartuta dakusagu: Benitua eta Iturbe baserriak.

Baina joan gaitezen harira. Zer gertatu zen une hartan Manuelaren anaia zen Pedro Ignaciok epaiketarako balio zezakeen 1706ko apirilaren 15 eta 16an idatzitako dokumentu hau idazteko?


BENITUA, IRINMODO bilaketarekin bat datozen irudiakBENITUA BASERRIA

Joan gaitezen dokumentuaren zati desberdinak deskribatzera. Lehendabizi Iraetako leinuen gorabeherak datozkigu-eta bertan:

"Pedro Ygnacio de Yraeta …curador (tutorea) de Manuela Josepha de Yraeta, mi hermana, hija de Pero Perez de Yraeta y Marian Perez de Madariaga … Digo.. mi hermana doncella, onesta y recoxida, noble hija dalgo por los dichos sus padres… y una de las familias y cassas principales de esta dicha villa, y hallándose con mas de trezientos ducados de plata de sus lexitimas en dinero y otros efetos y dotada en algunas obras pías de dotaciones de doncellas que inportaran sobre cien ducados de vellon".

Ondoren dokumentu hau idazteko arrazoia:


"Manuel de Venitua Iturbe vezino de esta villa solicito a la dicha mi hermana para reduzirba a su voluntad, y ultimamente ofreciendo casarse con ella. La redu () y sujeto y la estrupo (birjinitasuna galtzea) y dejo privada de su integridad natural al principio o algunos dias despues del mes de noviembre. Y continuo con este trato y comunicacion carnal en algunas ocasiones. Y siendo cierto lo referido el dicho Manuel de Venitua Iturbe se quiere sustraer de cumplir con la obligación que tiene a la dicha hermana dejandola burlada".



Egoera honen aurrean, Manuelaren anaiak babesa eskatuko dio horretarako ahalmena zeukan Bergarako alkateari, Domingo Perez de Irizarri. Lehendabiziko zeregina testigantza desberdinak jasotzea izan zen, hasteko Manuelaren testigantzatik:

Y" para acudir al remedio y solicitar el castigo competente al delito del dicho Manuel de Benitua Iturbe conviene que ante todas cosas reziba aqui ante Usia y con mi asistencia a la dicha mi hermana su declaración jurada … de como siendo … a sido estrupada por el dicho Manuel de Benitua Iturbe. Y que asi es boz comun y se tiene entendido por publica boz y fama, y que para el dicho trato carnal an sido vistos los dichos Manuel … y Manuela so boz a horas desusadas y en paraxes sospechosos. Y que no casandose el dicho Manuel con la dicha Manuela queda ella con mas de mil ducados de plata de daños, pues con ellos aun no podrá casarse igualmente y con personas de su calidad, por razón de la quiebra de su onor. Y que el dicho Manuel de Venitua Yturbe es de la misma esfera y calidad que la dicha mi hermana, sin diferencia alguna. Pido y suplico mande se reciba la dicha declaración e ynformacion y que recibida se me entregue orixinalmente para acudir a donde mas convenga, que es de justicia la qual pido y juro en forma Pedro Ygnacio de Yraeta. Por presentada esta petición y atenta su relación … lo firmo en Vergara a quinze de abril de mil y setecientos y seis años. Domingo Perez de Irizar (Alcalde y juez ordinario de la villa de Vergara) Se manda recibir a su tenor su declaración jurada a Manuela Josepha de Yraeta …".



Eta halaxe egin zen. 1706ko apirilaren 16an Manuela agertu zen bere anaiarekin Bergaran, bertako alkatearen aurrean, bere testigantza zuzena eskaintzeko. Hauxe:

"En las casas de la abitacion y morada del señor capitán D. Domingo Perez de Yrizar, alcalde y juez ordinario de la villa de Vergara … a 16/04/1706… parezieron presentes Pedro Ygnacio … y Manuela … vecinos de la villa de Anzuola… Dicha Manuela, menor de edad … rezivio juramento sobre la señal de la cruz de su bara real en forma de derecho… y siendo preguntada … dijo que antes del mes de noviembre del año … 1705 Manuel de Venitua Yturbe … la solicito de amores en repetidas ocasiones, y no quiso sujetarse a la voluntad del dicho Manuel fundándose en que aunque tenia las lexitimas que refiere dicho pedimiento, considerava no ser bastante para contraer matrimonio casandose con el; y después la persuadio diferentes vezes prometiéndole casarse con ella, y que no tenia que poner reparo en el dote ni en otra cosa porque aun con menos pasavan bien los casados y por ser ambos de ygual esfera y calidad … Manuel de Venitua, el qual en repetidas vezes la prometio y dio a la dicha Manuela… su fe y palabra de casamiento, y de efetuarlo … con toda brevedad … y de que ambos se casarian … el tercer domingo del mes de noviembre de 1705. Debajo de la dicha fe y palabra de cassamiento condezendio con la voluntad del dicho Manuel de Venitua y la redujo sujeto y la estrupo dejándola privada de su integridad virginal, haviendola llevado a las cassas de la avitacion y morada de Francisco de Echalecu, vezino de la dicha villa de Anzuola. Para lograr mejor dicho Manuel de Venitua Yturbe su yntencion la yntroduxo en la caballeriza de dicha casa donde como lleva referido desfloro a la declarante a la declarante … Y después del dichoterzer domingo de noviembre tanbien ha tenido con el dicho Manuel otros actos carnales a su persuazion y en fee de que la cunpliria la dicha su fe y palabra de casamiento… Y lo que a dicho y declarado es la verdad … dixo no savia no firmo y declaro ser de edad de veinte y tres años que aun no avia cumplido firmo dicho señor alcalde juntamento con el dicho Pedro Ygnacio…".

Baina ez zen testigantza bakarra izango. Pedro Ignaciok, Manuelaren anaiak, beste batzuk ekarri zituelako Bergarara.


  • Francisca Antonia de Arrelus Aranburu, Udala baserrikoa:
" Y luego … el dicho Pedro Ygnacio … en prueba de lo contenido presento por testigo a Francisca Antonia de Arrelus Aranburu, mujer lexitima de Juan Bautista de Elorriaga … inquilinos de la casa y caseria solar de Udala, sita en la juridicion … juramento sobre la señal de la cruz de su bara real … premetio decir la verdad… Dixo de lo que en su razón sabe es que haze memoria que en uno de los dias del mes de otubre o noviembre del año proximo pasado de 1705 fue por agua al aroyuelo que esta junto a la misma casa después de las abemarias pasando a la bodega della de donde tiene el camino, encontro a Manuel de Venitua Yturbe contenido en dicho pedimiento con la dicha Manuela Josepha a ambos solos y al pasar por aquel paraje oyo decir a la dicha Manuela que le dezia al dicho Manuel que el nezesitava o merezia mujer de mas dote que ella tenia; y ahora cosa de quinze dias dicha Manuel … que el dicho Manuel la havia privado de su integridad natural, la qual es publico y notorio en la dicha villa de Anzuola, y que tiene entendido que la susodicha en dinero otros efectos y obras pias tiene la cantidad que refiere dicho pedimiento; y que dicho Manuel quiere no casarse con la susodicha siendo ambos de una misma esfera y calidad, yque tiene por cierto esta testigo que con la quiebra del honor de la dicha Manuela no podrá hallar marido de ygual calidad aunque no puede considerar si abra menester la cantidad que refiere el dicho pedimiento… Se afirmo y ratifico, y porque dijo no sabia no firmo, y lo hizo el dicho señor alcalde… Y declaro ser de edad de quarenta años poco mas o menos…".



  • Mariana de Lascurain:
" Y luego de la dicha presentación dicho señor alcalde recivio juramento de Mariana de Lascurain, vezina de la dicha villa de Anzuola, la qual dijo que abiendolo echo bien y cumplidamente prometio decir la verdad  … Dijo que lo que en su razón sabe y puede decir … una tarde de dia fiesta bio ir juntos y solos a Manuel de Venitua y Manuela de Iraeta … y esta que depone dijo a la dicha Manuela como aconpañera y amiga suia que sin duda la tardanza de su venida havia sido el averse detenido con dicho Manuel a que la respondio que si, y que avia de azer si la avia encontrado; y el veinte y seis de dizienbre del año próximo pasado (1705) esta que depone y la dicha Manuela fueron a las casas de la abitacion y morada de Francisco de Echalecu a mandar los vestidos de días de fiesta y poner los de labor y bailando por las escaleras de las cassas del dicho Francisco, al tiempo de las abemarias encontraron en dichas escaleras, subiendo por ellas, al dicho Manuel de Venitua… y esta que depone se adelanto para bajar por ellas y tras ella los dichos Manuel y Manuela, los quales juntos se desviaron a un escondrijo que ay en el c(z)agoan al lado de la dicha escalera donde estuvieron aun rato; y viendo que no salían y se iba haciendo noche oscura esta testigo llamo a la dicha Manuela… y asta al tercer o quarto llamamiento la saco de aquel paraje. Y abra unos quinze días poco mas o menos que a esta que depone ella se la declaro diciendo como el dicho Manuel la privo de su integridad virginal. Y estos días ha corrido po boz publica lo referido en la dicha villa de Anzuola … y respeto de quedar con la perdida de su onor la susodicha no casandose con el dicho Manuel tendrá el daño que refiere dicho pedimiento; y aun con ella considera  no se podrá remediar … Y porque dixo no sabia, no firmo… Y declara ser de edad de treinta años poco mas o menos.
  • Francisco de Echalecu:
" Y luego … Francisco de Echalecu … prometio decir la verdad … Dixo que en las cassas de abitacion y morada de este testigo, con ocasión de mudarse[2] en ella los vestidos de días de fiesta y labor, bio comunicarse a Manuel y Manuela, ambos contentos… en diferentes vezes y tienpos con curenzia de otras muchas personas pero separados dellas, como tanbien en las de Joseph de Amenabar, y ahora se dize en la dicha villa que la susodicha esta estrupada y privada de su integridad virginal … Dijo no sabia no firmar, y declaro ser de edad de sesenta y tres años poco mas o menos…".

Horrela egoera, aipatu dugun Bergarako alkatea zen Domingo Perez de Irizarrek agindua eman zuen dokumentu honen nahi beste kopia Pedro Ygnacio Iraetari emateko.

Manuelari zer gertatu zitzaion ez da erraza jakitea. Elizbarrutiko artxiboan, behintzat, bataioaren agiria da bakarrik azaltzen zaigun bere agiria. 1683ko maiatzaren 12an bataiatu zuten bere gurasoek, Pedro Perez de Yraeta Aranguren eta Mariana Perez de Madariaga Goytiak.

Ezkontza agiririk ez, baina harrigarriena da heriotzaren agirik ez azaltzea. Beraz, ez dakigu zer gertatu zitzaion. Hipotesietako bat izan liteke Ameriketara joatea, bertan bere senideak bizi zirelako, Mexikon, baina horren zehatz-mehatzeko adierazpenik ez daukagu [3]. Kontuak kontu,  arestian aipatu dugun egoeraz herri guztia jabetuta, batez ere gizonezkoek (eta elizak) eraikitako gizarte hartan, Manuelaren egoera ez zen gozoa izango.

Manuelen egoera, berriz, beste bat izan zelakoan gaude, izan ere bere ezkontza agiria topatu dugulako. 1709ko abenduaren 22an Francisca Antonia Kortabarria Sagastizabalekin ezkondu zelako Oñatin.

Beraz, Manuelarekin izandako gorabehera honen ondoren hiru urtera ezkondu zenez, ez dakigu epaitegiraino iritsi zen Jose Ignaziok hasitakoa. Dakigun bakarra da, egindakoaren ondorioz-edo, zeinek daki, herritarra ez zen beste neska batekin ezkondu zela Manuel.


DOKUMENTUAREN EGOERA EZ DA BATERE ONA(1706)


 Iturria:
  • Katalogatu gabeko Iraeta sendiaren artxiboa. Antzuolako Artxibo Historikoa.



[2] Jaztetxeak. Oso normala zen baserrietatik zetorrenari etxeren bat eskaintzea aldatzeko, bai arropak baita oinetakoak ere. Ezagunak izan ziren garai batean (XX. menderaino) Bazterretxekoa, Artzaingua ...